Tòa án Tối cao Mỹ sẽ nghe tranh luận vào thứ Hai tới, 5/10, trong vụ Suncor Energy (U.S.A.) Inc. kiện County Commissioners of Boulder County, phiên đầu tiên của nhiệm kỳ 2026 đến 2027 và là vụ có thể quyết định số phận của hàng chục vụ kiện đòi bồi thường thiệt hại khí hậu từ các hãng dầu khí tại tòa án các bang. Vụ việc xoay quanh câu hỏi liệu luật liên bang có chặn các yêu cầu bồi thường dựa trên luật bang đối với tác động của khí thải xuyên bang và toàn cầu hay không.
Vụ kiện bắt nguồn từ năm 2018, khi thành phố Boulder và quận Boulder thuộc bang Colorado kiện Suncor Energy và ExxonMobil tại tòa án bang. Phía nguyên đơn cho rằng việc sản xuất, quảng bá, lọc dầu, tiếp thị và bán nhiên liệu hóa thạch “không bị kiểm soát” trên toàn thế giới đã làm tăng nồng độ khí nhà kính trong khí quyển, khiến Boulder hứng chịu nhiều đợt nắng nóng, cháy rừng, hạn hán và lũ lụt hơn, và họ đòi hàng tỷ đô la tiền bồi thường.
Các công ty dầu khí từng tìm cách chuyển vụ việc sang tòa liên bang, và năm 2023 Tòa án Tối cao từ chối thụ lý. Sau đó họ đề nghị tòa bang bác đơn kiện nhưng không thành, với lập luận một phần rằng Đạo luật Không khí Sạch lấn át các yêu cầu theo luật bang liên quan đến tác hại của khí thải quốc tế. Tòa án Tối cao Colorado đã giữ nguyên quyết định của tòa cấp dưới cho phép vụ kiện tiếp tục, và ít nhất bốn thẩm phán bỏ phiếu nhận xét đơn kháng cáo của phía dầu khí.
Trong văn bản gửi Tòa án Tối cao, các công ty năng lượng cho rằng chính quyền bang và địa phương đang tìm cách “giành quyền kiểm soát chính sách năng lượng của quốc gia bằng cách bắt các công ty năng lượng chịu trách nhiệm về hoạt động trên toàn thế giới”, theo cách “xung đột rõ rệt với cấu trúc hiến pháp” cũng như chính sách và ưu tiên của chính phủ liên bang. Họ nói cách làm đó “coi thường các tiền lệ của Tòa án và những nguyên tắc cơ bản của chế độ liên bang”, đồng thời cảnh báo ngành này có thể phải trả hàng tỷ đô la tiền phán quyết.
Chính quyền Tổng thống Trump đứng về phía ExxonMobil và Suncor. Phó Tổng biện Sarah Harris, người sẽ trực tiếp tranh luận trước tòa, viết trong hồ sơ rằng vụ việc nêu ra câu hỏi có “ý nghĩa to lớn đối với cả nước”, và nếu vụ kiện của Boulder được tiếp tục thì mọi địa phương trong nước đều có thể kiện “về cơ bản bất kỳ ai trên thế giới” vì góp phần gây biến đổi khí hậu toàn cầu. Bà cho rằng các yêu cầu của Boulder muốn buộc các bị đơn chịu trách nhiệm về mọi hoạt động nhiên liệu hóa thạch ở bất cứ đâu, qua đó “mở rộng phạm vi của thông luật Colorado vượt xa ranh giới lãnh thổ của bang”.
Luật sư của Boulder lập luận rằng Tòa án Tối cao can thiệp lúc này là quá sớm. Họ nói thành phố và quận muốn các công ty “chia sẻ một phần gánh nặng tài chính” mà cộng đồng phải gánh khi đối phó với khí hậu thay đổi do hành vi của các công ty này góp phần gây ra, và khẳng định chỉ đòi bồi thường theo luật bang chứ không yêu cầu tòa án quản lý khí thải.
Theo Michael Williams, Tổng biện lý bang West Virginia, tòa phải giải quyết trước hết một vấn đề ngưỡng, đó là phán quyết của Tòa án Tối cao Colorado có phải là phán quyết cuối cùng hay không. Nếu không, Tòa án Tối cao Mỹ không có thẩm quyền và vụ việc dừng ở đó. Nếu phán quyết được coi là cuối cùng, tòa sẽ xem xét việc cấu trúc hiến pháp, Đạo luật Không khí Sạch hay thông luật liên bang từ cách đây 150 đến 200 năm có loại bỏ khả năng khởi kiện theo luật bang hay không. Ông nói đây là cơ hội để tòa xác định ai quyết định những vấn đề quốc gia mang tính liên bang.
Josh Hammer của Article III Project dự đoán câu hỏi về quyền ưu tiên của luật liên bang sẽ chiếm phần lớn thời gian tranh luận, song cá nhân ông luôn nghĩ đến vấn đề tư cách khởi kiện. Ông nhắc vụ Massachusetts v. EPA năm 2007, khi tòa phán quyết với tỷ lệ 5 phiếu thuận, 4 phiếu chống, có sự ủng hộ của Anthony Kennedy cùng nhóm thẩm phán cấp tiến, rằng bang Massachusetts có tư cách kiện để ngăn xói mòn đại dương, và ông cho rằng các ý kiến bất đồng thời đó đã lập luận thuyết phục về một học thuyết tư cách khởi kiện “khá lố bịch”. Hammer cũng nhắc vụ án năm 1992 mà ông gọi là Luhans với ba điều kiện gồm thiệt hại thực tế, mối liên hệ nhân quả với hành vi bị đơn và khả năng tòa án khắc phục, đồng thời nói ông “thích nhất” việc tòa chính thức lật lại Massachusetts v. EPA, dù thừa nhận tòa hoàn toàn có thể giải quyết vụ này dựa trên quyền ưu tiên của luật liên bang.
O.H. Skinner của Alliance for Consumers cho rằng người tiêu dùng nên quan tâm vì các lập luận được đưa ra trong vụ này gắn với khái niệm “liên bang theo chiều ngang”, tức cách các bang tác động lẫn nhau, và đây cũng là lập luận mở đầu của các công ty năng lượng cùng chính quyền liên bang. Ông nói: “Đây sẽ là công cụ mà phe cánh tả dùng để từ các khu vực xanh áp đặt kiểm soát lên cuộc sống của bạn ở những nơi đỏ”, và cho rằng chính những lập luận này có thể được dùng nhắm vào các công ty điện cung cấp năng lượng cho hộ gia đình, ống hút nhựa, súng hay xe hơi.
Sự vắng mặt của Thẩm phán Samuel Alito là một biến số. Hôm 28/9, văn phòng thư ký tòa thông báo trong một thư ngắn gửi các bên rằng ông đã quyết định không tiếp tục tham gia vụ việc, và tòa không nêu điều gì đã thay đổi vì thẩm phán không bắt buộc phải giải thích lý do. Trước đó, các nhóm hoạt động khí hậu từng kêu gọi ông rút lui do ông sở hữu cổ phiếu của một số công ty năng lượng, dù không công ty nào là đương sự trong vụ này, còn ông đã từ chối trong suốt quá trình viết tóm tắt và khi tòa chấp nhận thụ lý.
Giáo sư luật Jonathan Adler của Đại học William & Mary nhận định quyết định này có thể khiến các công ty năng lượng mất một phiếu ủng hộ. Ông viết: “Việc Thẩm phán Alito rút lui có lẽ là tin xấu đối với bên kháng cáo vì ông là một trong những thẩm phán nghiêng nhiều hơn về quyền ưu tiên của luật liên bang.”
Phán quyết có thể ảnh hưởng vượt ra ngoài Colorado, vì các vụ kiện tương tự đang diễn ra ở California, Connecticut, New York và Massachusetts, nơi bên nguyên cáo buộc các hãng dầu khí che giấu rủi ro hoặc đưa ra tuyên bố gây hiểu lầm. Thắng lợi của các công ty dầu khí cũng có thể gây khó khăn cho các đạo luật “quỹ siêu cấp khí hậu” của New York và Vermont, vốn buộc các hãng nhiên liệu hóa thạch chịu bồi thường để tài trợ thích ứng khí hậu và đang bị kẹt trong các vụ kiện, trong khi một số bang khác đang cân nhắc luật tương tự. Phiên tranh luận mở màn nhiệm kỳ mới được ấn định vào ngày 5/10.